Negotin je grad na istoku Srbije, u Negotinskoj Krajini, između Dunava i Timoka, nedaleko od granica sa Rumunijom i Bugarskom. Ovaj kraj najpoznatiji je po vinogradima, kvalitetnim vinima i tradicionalnim vinskim podrumima – pimnicama, naročito onima u Rajcu i Rogljevu. Vinogradarstvo je vekovima oblikovalo privredu, izgled sela i način života stanovnika, a krajinska vina postala su jedan od najprepoznatljivijih simbola istočne Srbije.
Negotin je poznat i po tradicionalnim vašarima, odnosno panađurima, koji su imali veliki regionalni značaj. Posebno se isticao Petrovdanski vašar, koji je decenijama privlačio trgovce, zanatlije i posetioce iz udaljenih krajeva, a po posećenosti i živom trgovačkom duhu često se poredio sa čuvenim vašarom u Šapcu. Vašari nisu bili samo mesta trgovine već i važni društveni događaji na kojima su se susretali ljudi, razmenjivala roba i širile vesti.
Grad ima i bogato kulturno nasleđe. U njegovoj istoriji posebno mesto zauzima Stevan Stojanović Mokranjac, jedan od najznačajnijih srpskih kompozitora i tvoraca moderne srpske horske muzike. Negotin je rodno mesto i Đorđa Stanojevića, fizičara i pionira elektrifikacije u Srbiji. Sa gradom je neraskidivo povezan i Hajduk Veljko Petrović, legendarni vojvoda koji je 1813. godine poginuo braneći Negotin od osmanske vojske. Među ljudima koji su ostavili trag u razvoju grada nalazi se i Stevan Fricman, farmaceut koji je doprineo unapređenju zdravstvenog, privrednog i kulturnog života Negotina u XIX veku.
Vina, vašari, znamenite ličnosti i istorijski događaji čine samo deo priče o Negotinu. Da bismo razumeli kako je ovaj grad nastao i razvijao se, potrebno je vratiti se mnogo dalje u prošlost – u vreme prvih ljudskih naselja na području Negotinske Krajine.
Od praistorije do prvog pisanog pomena
Područje Negotinske Krajine bilo je naseljeno još u praistoriji. O tome svedoče arheološki nalazi pronađeni na različitim mestima u ovom delu istočne Srbije. Zahvaljujući položaju između Dunava, Timoka i važnih kopnenih pravaca, šira oblast imala je značaj i u antičko doba.
U rimsko doba, područje današnjeg Negotina bilo je u sastavu Rimskog carstva. O prisustvu i značaju rimske civilizacije u ovom kraju svedoči arheološki lokalitet Vrelo–Šarkamen. Ipak, postojanje rimskih nalazišta u okolini ne znači da je na mestu današnjeg Negotina tada postojalo istoimeno naselje.
O vremenu nastanka samog Negotina nema potpuno pouzdanih podataka. Smatra se da je naselje moglo nastati u vreme pada Srpske despotovine pod osmansku vlast, 1459. godine. To je pretpostavka o njegovom nastanku, a ne datum potvrđen prvim pisanim dokumentom.
Najstariji do sada poznati pisani istorijski podaci o Negotinu potiču iz osmanskih popisnih knjiga Vidinskog sandžaka. Prema popisu iz 1530. godine, Negotin je imao 55 kuća i tada je bio malo seosko naselje.
O nastanku imena Negotin postoje različita narodna predanja. Prema jednoj legendi, naselje je dobilo ime po čoveku Negoti i njegovoj ženi Tini, oko čijeg se doma i stada postepeno razvilo naselje. Druga priča ime povezuje sa rečima „nego ti”, izgovorenim u navodnom nadmetanju dvojice graditelja. Ova predanja deo su lokalne tradicije, ali se ne mogu smatrati dokazanim istorijskim objašnjenjima porekla imena.
Negotin u XVIII veku
Značajnije promene Negotin je doživeo tokom austrijske uprave, koja je trajala od 1718. do 1739. godine. Prema popisu iz 1736. godine, mesto je imalo 100 kuća. Sa porastom stanovništva i vojnog značaja, Austrijanci su gradili odbrambene objekte i Negotin je dobio status utvrđene varoši.
Posle 1739. godine osmanska vlast ponovo je uspostavljena. Negotin je zadržao vojno-strateški značaj zbog položaja u blizini Dunava i granice prema austrijskim teritorijama. U drugoj polovini XVIII veka Krajina i Ključ imali su poseban upravni položaj, a u njima su određene poslove obavljali srpski knezovi.
Tokom austrijsko-turskog rata 1788–1791. godine stanovnici ovog kraja pomagali su austrijsku stranu. Posle povlačenja austrijske uprave, područje je ponovo uključeno u osmanski administrativni sistem, u sastav Vidinskog sandžaka.
Prvi srpski ustanak i odbrana Negotina
Prvi srpski ustanak počeo je 1804. godine, ali se Negotinska Krajina nije odmah priključila ustanicima. Uključivanje ovog kraja u ustanak povezano je sa slabljenjem vlasti vidinskog odmetnika Pazvan-oglua, njegovim porazom kod Banje 1806. godine i smrću naredne godine, kao i sa srpsko-ruskom vojnom saradnjom.
Najpoznatija ličnost ovog perioda bio je Hajduk Veljko Petrović. Posle smrti negotinskog oberkneza Mihajla Karapandžića, Veljko je premešten iz Banje u Negotin, gde je postao vojvoda Krajinski. Od 1811. do 1813. godine organizovao je odbranu grada, utvrđivao šančeve i branio istočnu granicu ustaničke Srbije od osmanske vojske.
Hajduk Veljko poginuo je u julu 1813. godine tokom odbrane Negotina. Nakon njegove pogibije, osmanska vojska zauzela je grad i ponovo uspostavila vlast nad Krajinskom oblašću. Veljko je ostao upamćen kao jedan od najpoznatijih junaka Prvog srpskog ustanka, a njegova odbrana Negotina zauzima važno mesto u istorijskom pamćenju grada.
Od 1833. godine do kraja XIX veka
Posle sloma Prvog srpskog ustanka Negotin i okolni krajevi ostali su pod neposrednom osmanskom vlašću. Prekretnica je nastupila 1833. godine, kada je šest nahija istočne Srbije pripojeno Kneževini Srbiji. Negotin je tada dobio važnu upravnu ulogu: postao je sedište kapetanije, a od 1834. godine i sedište većeg upravnog područja. Od 1835. bio je centar Dunavsko-timočke vojne oblasti.
U prvoj polovini XIX veka grad je počeo da se razvija kao upravno, trgovačko i obrazovno središte. Osnovna škola u Negotinu počela je da radi 1824. godine, a 1839. godine ovde je preseljena glavna škola, odnosno polugimnazija. Ženska škola otvorena je sredinom XIX veka, u vreme kada je obrazovanje devojaka tek počinjalo da se širi u Srbiji.
Kulturni život takođe se razvijao. Čitalište je osnovano 1846. godine, a Prvo pozorišno-pevačko društvo 1853. godine. Ove ustanove svedoče o tome da je Negotin pratio šire kulturne i obrazovne promene u tadašnjoj Srbiji.
Prema podacima objavljenim u istorijskom prikazu opštine, sredinom XIX veka Negotin je imao oko 2.700 stanovnika, dok je 1866. godine zabeleženo 4.325 stanovnika. Do 1900. godine broj stanovnika samog grada dostigao je 6.342.
Razvoj zdravstva i privrede bio je deo promena u gradu. Prva bolnica u Negotinu otvorena je 1868. godine, a Stevan Fricman je 1870. godine započeo rad svoje apoteke. Fricman je bio jedna od ličnosti čiji su rad i angažovanje doprineli razvoju grada u drugoj polovini XIX veka. Njegov život i delovanje detaljnije su obrađeni u posebnom članku Stevan Fricman (1842–1901).
Značajno unapređenje svakodnevnog života donelo je snabdevanje grada vodom. Voda sa izvora Badnjevo stigla je do gradskih česama 6. novembra 1887. godine. U tom periodu razvijali su se i štedionica, trgovina i drugi oblici privrednog života.
Vinogradarstvo je bilo važan deo privrede šire Negotinske Krajine. Posle krize izazvane filokserom, koja je teško pogodila evropske vinograde, organizovanje vinogradara postalo je posebno važno. Krajinska vinarska zadruga osnovana je 1890. godine i predstavljala je pokušaj da se zajedničkim radom unaprede proizvodnja i plasman vina.
Krajem XIX veka Negotin je bio prepoznatljivo regionalno središte, ali je njegov dalji razvoj bio ograničen slabijim saobraćajnim vezama sa većim centrima Srbije. Druge varoši, koje su se bolje povezivale železnicom i putevima, postepeno su preuzimale deo njegove ranije ekonomske prednosti.
Znamenite ličnosti i kulturni život
Negotin je dao više ličnosti koje su ostavile trag u srpskoj istoriji, nauci i kulturi.
Hajduk Veljko Petrović ostao je simbol borbe za slobodu i odbrane grada. Njegovo ime vezuje se za najdramatičniji period istorije Negotina početkom XIX veka.
Stevan Stojanović Mokranjac, rođen u Negotinu 1856. godine, postao je jedan od najznačajnijih srpskih kompozitora. Posebno je poznat po svojim rukovetima, kojima je narodne melodije obradio u obliku koji je obeležio razvoj srpske horske muzike. Njegovo ime i delo danas se čuvaju kroz rodnu kuću u Negotinu i muzičku manifestaciju Mokranjčevi dani.
Đorđe Stanojević, rođen u Negotinu 1858. godine, bio je fizičar, astronom i jedan od pionira elektrifikacije Srbije. Njegov doprinos razvoju elektrana i primeni električne energije povezuje ga i sa modernizacijom srpskih gradova početkom XX veka.
Stevan Fricman, farmaceut i ugledni građanin Negotina, pripada krugu ljudi čiji je rad bio značajan za razvoj zdravstvenih i privrednih ustanova grada. Njegov primer pokazuje da se istorija Negotina ne sastoji samo od velikih političkih događaja i vojnih junaka, već i od ljudi koji su unapređivali svakodnevni život stanovništva.
Negotin u balkanskim ratovima i Prvom svetskom ratu
U balkanskim ratovima stanovnici Negotina i Negotinske Krajine učestvovali su u borbama srpske vojske. U maju 1912. godine, pre početka Prvog balkanskog rata, u Poljoprivrednoj školi „Bukovo” kod Negotina vođeni su razgovori srpske i bugarske vojne delegacije o pojedinim pitanjima vojne saradnje.
Tokom Prvog svetskog rata, posle povlačenja srpske vojske 1915. godine, Negotin i Krajinu okupirala je Bugarska. Uveden je bugarski jezik u škole, nastavni programi su izmenjeni, a sadržaji povezani sa srpskom kulturom i istorijom potiskivani su iz obrazovanja. Okupacione vlasti pokušavale su da sprovedu bugarizaciju stanovništva, dok su ljudi koji su pružali otpor bili izloženi progonima i internaciji.
Posle proboja Solunskog fronta 1918. godine, oslobađanje istočne Srbije povereno je savezničkim jedinicama. Francuski general Žuijen Gambeta ušao je u Negotin 21. oktobra 1918. godine, na čelu savezničkih snaga. Ovaj događaj označio je kraj okupacije u gradu.
Između dva svetska rata
Posle stvaranja Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, promenjena je teritorijalna organizacija države. Godine 1922. Negotin je izgubio status okružne varoši i deo upravnih ustanova. Ipak, stanovnici su nastojali da unaprede grad i poboljšaju uslove života.
Godine 1924. puštena je u rad prva električna centrala, čime je uvedena električna rasveta u gradske ulice. U tome se prepoznaje širi značaj Đorđa Stanojevića, Negotinca koji je dao veliki doprinos razvoju elektrifikacije u Srbiji.
Jedan od većih komunalnih poduhvata bilo je isušivanje Negotinskog rita, započeto 1930. i završeno 1932. godine. Radovi su doprineli poboljšanju higijenskih uslova u gradu. U istom periodu izgrađeni su nova bolnica i vinski podrum, uređivan je gradski park, a glavna ulica dobila je novu podlogu.
Poboljšavale su se i saobraćajne veze. Negotin je bio povezan autobuskim i železničkim linijama, dok je rečni saobraćaj preko Radujevca omogućavao vezu sa drugim mestima duž Dunava. Grad je imao gimnaziju, poljoprivrednu i učiteljsku školu, kao i vojni garnizon, zbog čega je u to vreme nazivan „gradom đaka i vojnika”.
Drugi svetski rat i oslobođenje 1944. godine
Tokom Drugog svetskog rata Negotin je ponovo bio izložen okupaciji i ratnim razaranjima. Istočna Srbija imala je važan strateški položaj zbog blizine Dunava i granica, pa su se u ovom području odvijale vojne operacije između nemačkih snaga i jedinica koje su se borile protiv okupatora.
Negotin je nakratko oslobođen 12. septembra 1944. godine, ali su se nemačke snage vratile. Konačno oslobođenje grada usledilo je 30. septembra 1944. godine, kada su jedinice Crvene armije, uz učešće jugoslovenskih partizanskih snaga, potisnule nemačke snage iz Negotina.
Oslobođenje je otvorilo novo razdoblje u istoriji grada. Posle rata počela je obnova, a Negotin je nastavio da se razvija kao upravno, privredno i kulturno središte opštine.
Negotin posle 1945. godine
Posle Drugog svetskog rata Negotin je ušao u period značajnih privrednih, društvenih i kulturnih promena. Razvoj industrije, poljoprivrede, vinarstva, obrazovanja i javnih ustanova uticao je na izgled grada i svakodnevni život njegovih stanovnika. Negotin je postajao sve značajnije regionalno središte, u koje su zbog zaposlenja, školovanja i drugih mogućnosti dolazili ljudi iz okolnih mesta, ali i iz udaljenijih krajeva tadašnje Jugoslavije.
Industrijski razvoj i nova radna mesta
Jedan od najvažnijih činilaca privrednog razvoja šireg negotinskog područja bila je Industrija hemijskih proizvoda Prahovo – IHP Prahovo. Osnovana je 1960. godine kao fabrika superfosfata, u okviru tehnološkog lanca metalurškog kompleksa Bor. Njena proizvodnja postepeno se širila, pa su tokom narednih decenija izgrađeni novi pogoni za proizvodnju fosforne kiseline, mineralnih đubriva i drugih hemijskih proizvoda.
IHP Prahovo bio je mnogo više od fabrike u susednom naselju. Njegov razvoj uticao je na zapošljavanje, doseljavanje radnika, razvoj uslužnih delatnosti i privredni život čitave opštine. Na vrhuncu razvoja, 1989. godine, fabrika je zapošljavala gotovo 4.500 radnika. Za mnoge porodice posao u Prahovu značio je ekonomsku sigurnost, dok je za Negotin i okolna naselja industrija predstavljala jedan od glavnih oslonaca razvoja.
Važno mesto u privredi kraja imalo je i vinarstvo. Preduzeće Krajina Vino bilo je značajno za organizovanje otkupa grožđa, preradu i plasman vina iz Negotinske Krajine. U posleratnom periodu menjale su se sorte koje su se gajile, način proizvodnje i organizacija vinske privrede. Krajinska vina nastavila su da predstavljaju važan proizvod ovog područja, dok je vinarstvo pružalo tržište i podršku velikom broju vinogradara.
Industrija i organizovana poljoprivredna proizvodnja stvarale su potrebu za različitim zanimanjima i stručnim kadrovima. Uz fabrike i poljoprivredna preduzeća razvijale su se trgovina, zanatstvo, ugostiteljstvo i druge delatnosti. Grad je bio privlačan ljudima koji su tražili posao i mogućnost da zasnuju život izvan svog rodnog mesta. Kako neki doseljenici sa Kosova pričaju, tamo je postojala izreka koja se vezivala za Negotin: „Ako ne znaš gde ti je sin, potraži ga u Negotinu.” Ona slikovito dočarava predstavu o Negotinu kao mestu u koje se nekada dolazilo zbog posla i mogućnosti za bolji život.
Mokranjčevi dani – kulturni pečat grada
Veliki događaj u kulturnom životu Negotina bilo je osnivanje muzičke manifestacije Mokranjčevi dani. Prvo izdanje održano je u septembru 1966. godine, u dvorištu rodne kuće Stevana Stojanovića Mokranjca. Ideja je bila da se oda počast jednom od najznačajnijih srpskih kompozitora i da se nastavi negovanje horske muzike kojoj je Mokranjac dao izuzetan doprinos.
Manifestacija je vremenom prerasla u jedan od najprepoznatljivijih kulturnih događaja u Srbiji. Negotin je svakog septembra okupljao horove, dirigente, kompozitore, muzičke pedagoge i publiku iz zemlje i inostranstva. Posebno mesto u programu zauzelo je tradicionalno Natpevavanje horova, koje je postalo zaštitni znak festivala.
Početni festivali bili su povezani i sa negotinskim vašarom, pa su se u istom periodu u gradu susretali tradicionalni trgovački i zabavni život i program posvećen umetničkoj muzici. Ta veza lepo pokazuje širinu kulturnog života Negotina: grad nije čuvao samo običaje i tradiciju već je stvarao i nove manifestacije koje su ga povezivale sa širom kulturnom scenom.
Mokranjčevi dani doprineli su tome da ime Negotina bude poznato i izvan istočne Srbije. Rodna kuća kompozitora, obnovljena i pretvorena u memorijalni prostor, zajedno sa festivalom postala je važan deo kulturnog identiteta grada.
Vašar – tradicija koja je okupljala Jugoslaviju
Negotin je poznat i po svojim tradicionalnim vašarima, u ovom delu Srbije poznatim i kao panađuri. Posebno mesto u istoriji grada zauzima Petrovdanski vašar, koji je tokom druge polovine XX veka bio jedan od najvećih i najposećenijih vašara u bivšoj Jugoslaviji. Uz Šabački vašar, predstavljao je veliki trgovački i društveni događaj na koji su dolazili trgovci, zanatlije i posetioci iz svih krajeva nekadašnje zajedničke države, ali i iz susednih Rumunije i Bugarske. O njegovom značaju svedoči i dokumentarni reportažni film koji je Jugoslovenska radio-televizija snimila 1958. godine. Pored trgovine i prodaje stoke, vašar je bio poznat po velikim šatrama, nastupima popularnih narodnih pevača, pečenju, mekikama i klakerima.
Danas se u Negotinu održavaju tri vašara godišnje. Najstariji je jesenji, Mali gospojinski vašar, čija se tradicija vezuje za 1836. godinu, a Petrovdanski vašar održava se od 1839. godine. Najmlađi je prolećni, Đurđevdanski vašar, pokrenut 2004. godine. Njime počinje godišnja sezona negotinskih panađura, dok stariji vašari nastavljaju tradiciju koja je duboko ukorenjena u životu ovog kraja.
Grad obrazovanja, kulture i svakodnevnog života
Privredni razvoj pratio je rad obrazovnih i kulturnih ustanova. Škole su obrazovale generacije mladih iz Negotina i okolnih naselja, dok su kulturni programi, muzičke manifestacije i rad Muzeja Krajine doprinosili očuvanju i predstavljanju istorijskog nasleđa. Razvijale su se i sportske aktivnosti, udruženja i drugi oblici društvenog života.
Tokom druge polovine XX veka menjali su se gradski prostor, stanovanje i infrastruktura. Zapošljavanje u industriji i drugim privrednim delatnostima omogućilo je mnogim porodicama da se trajno nastane u gradu. Negotin je tako postao mesto u kojem su se ukrštali život lokalnog stanovništva, doseljavanje radnika i svakodnevne veze sa okolnim selima.
Kraj XX veka doneo je velike ekonomske i društvene promene. Kriza industrijskih preduzeća, teškoće u privredi i smanjenje broja radnih mesta oslabili su jedan od glavnih oslonaca razvoja Negotina. Promene u proizvodnji i poslovanju posebno su se odrazile na IHP Prahovo i vinski sektor, koji su decenijama imali važnu ulogu u životu ovog kraja.
Ipak, industrijsko i kulturno nasleđe tog perioda ostalo je značajan deo istorije grada. IHP Prahovo svedoči o vremenu velikih industrijskih sistema i masovnog zapošljavanja, Krajina Vino o značaju organizovane vinske privrede, a Mokranjčevi dani o tome kako je Negotin izgradio kulturnu manifestaciju koja je prevazišla lokalne okvire.
